Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Nedir?
Toplam baz sayısı (TBN), yağın asitleri nötralize etme kapasitesinin ölçüsüdür ve bir gram numuneye eşdeğer mg KOH cinsinden ifade edilir. Numune uygun çözücüde çözülür ve asitle titre edilir. İki yaygın yöntem farklı asitler kullanır ve aynı numunede farklı sonuç verir.
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Amacı
Amaç, motor yağının yanma sırasında oluşan asitleri nötralize etme kapasitesinin ne kadarını koruduğunu belirlemektir. TBN tükendiğinde korozif aşınma başlar.
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Hangi Ürünlere Uygulanır?
- Binek ve ağır vasıta motor yağları
- Deniz silindir yağları
- Gaz motoru yağları
- Jeneratör motor yağları
- Yüksek kükürtlü yakıt kullanan motorların yağları
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Hangi Sektörlerde Kullanılır?
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini İçin İlgili Standartlar
- ASTM D2896 (perklorik asitle potansiyometrik titrasyon)
- ASTM D4739 (hidroklorik asitle potansiyometrik titrasyon)
- TS ISO 3771 (perklorik asit yöntemi)
- TS ISO 6618 (renk indikatörlü yöntem)
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Koşulları
- Yöntem farkı
- D2896 ve D4739 sonuçları aynı numunede farklıdır ve karıştırılmamalıdır
- Referans
- Yeni yağın TBN değeri karşılaştırma için gerekir
- Yakıt kükürdü
- Yüksek kükürtlü yakıt TBN tüketimini hızlandırır
- Birim
- mg KOH/g
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Cihazı
- Otomatik potansiyometrik titratör
- Analitik terazi
- Titrasyon elektrotları
- Manyetik karıştırıcı
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini İçin Numune Gereksinimleri
- Temiz numune kabı kullanılmalı
- Yeni yağ TBN değeri sağlanmalı
- Yakıt kükürt içeriği ve motor tipi bildirilmeli
- Servis süresi ve varsa takviye miktarı belirtilmeli
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Süresi
Titrasyon hızlıdır; sonuç genellikle aynı gün veya ertesi gün alınır.
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Prosedürü
- 1Numune tartılır ve çözücüde çözülür.
- 2Titrasyon hücresine aktarılır.
- 3Elektrotlar yerleştirilir.
- 4Standart asit çözeltisiyle titre edilir.
- 5Dönüm noktası belirlenir.
- 6TBN mg KOH/g olarak hesaplanır.
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Kabul Kriterleri
Sabit bir evrensel sınır yoktur; değerlendirme yeni yağ değerine göre yapılır. Motor ve yağ üreticileri, TBN'in yeni yağ değerinin belirli bir oranına düşmesini yağ değişimi için eşik olarak tanımlayabilir; deniz silindir yağlarında ise yakıt kükürdüne göre TBN sınıfı seçilir.
Sonuçların Değerlendirilmesi
İki yöntem arasındaki fark önemlidir: D2896 zayıf bazik bileşenleri de sayar ve genellikle daha yüksek sonuç verir. Kullanılmış yağ izlemede aynı yöntemin sürdürülmesi zorunludur; yöntem değiştirilirse eğilim yanıltıcı olur. TBN düşüşünün hızı, yakıt kükürdü ve yanma verimiyle doğrudan ilişkilidir.
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Raporu
- Yağ tipi, motor bilgisi ve servis süresi
- Uygulanan standart ve yöntem
- TBN sonucu (mg KOH/g)
- Yeni yağ referans değeri ve kalan yüzde
- Yakıt kükürt içeriği
- Eğilim değerlendirmesi
Akreditasyon
EUROLAB; laboratuvar deneylerinde ISO/IEC 17025, muayene ve gözetimde ISO/IEC 17020, sistem ve ürün belgelendirmesinde ISO/IEC 17021-1 ve ISO/IEC 17065 kapsamlarında, IAF ve ILAC çok taraflı tanınma anlaşmalarına taraf akreditasyon kuruluşlarından alınmış uluslararası tanınan akreditasyona sahiptir. Bu zincir, düzenlenen rapor ve belgelerin dünya genelinde kabul görmesini sağlar.
Bu testin akredite kapsamda sunulup sunulamayacağı ürününüze ve uygulanacak standarda göre değişir; akreditasyon metot bazında olduğu için kapsam teklif aşamasında yazılı olarak teyit edilir.
Kapsam ve yetkilerİlgili Mevzuat
- Akaryakıt ve LPG piyasası teknik düzenlemeleri (EPDK)
- AB 2009/30/EC (yakıt kalitesi direktifi)
- Yağlama yağlarının piyasaya arzına ilişkin tebliğler
Petrol, Yakıt ve Yağ Analizleri — Bu Deney Alanı Ne Yapar?
Aşağıdaki bölüm TBN deneyinin ait olduğu alanı anlatır; bu deneyin kendi koşulları ve kabul ölçütleri yukarıdaki bölümlerde yer alır. Ürününüze özgü kapsam teklif aşamasında yazılı olarak netleştirilir.
Petrol, yakıt ve yağ analizleri, akışkanın şartnameye uygun olup olmadığını ve kullanım sırasında nasıl davrandığını belirler. Bu alanda standartlar büyük ölçüde ASTM ve EN yayınlarından oluşur ve her parametre için ayrı bir yöntem tanımlanır.
Bu ailenin ayırt edici yönü, ürün şartnamelerinin PARAMETRE LİSTELERİ hâlinde yazılmasıdır. EN 590 (dizel), EN 228 (benzin), EN 14214 (biyodizel) ve ISO 8217 (denizcilik yakıtları) gibi şartnameler her parametre için hem limit hem o limitin hangi yöntemle ölçüleceğini birlikte belirtir. Yöntem değişirse sonuç da değişebilir; bu yüzden şartname yöntemi de bağlar ve "eşdeğer yöntem" kullanımı ancak şartname izin veriyorsa mümkündür.
Yakıt tarafında parametreler ürünün üç farklı özelliğini anlatır. Fiziksel özellikler (yoğunluk, viskozite, distilasyon eğrisi, akma noktası, bulutlanma noktası) yakıtın pompalanabilirliğini ve soğukta davranışını belirler. Yanma özellikleri (setan sayısı, oktan sayısı, ısıl değer) motordaki performansı gösterir. Kirletici ve kararlılık parametreleri (kükürt, su, tortu, oksidasyon kararlılığı, bakır şerit korozyonu) hem emisyonu hem depolama ömrünü etkiler.
Yağ analizi iki farklı amaçla yapılır ve ikisi karıştırılmamalıdır. YENİ yağda analiz, ürünün şartnameye uygunluğunu doğrular: viskozite indeksi, katık içeriği, parlama noktası. KULLANILMIŞ yağda analiz ise makinenin durumunu okumak için yapılır — element analizi aşınma metallerini (demir, bakır, krom, alüminyum) gösterir, su ve yakıt kirlenmesi sızıntıya işaret eder, oksidasyon ve asit sayısı yağın ömrünü belirler.
Kullanılmış yağ analizi bu yüzden bir KESTİRİMCİ BAKIM aracıdır. Düzenli aralıklarla alınan numunelerin eğilimi izlenir; tek bir sonuç değil trend anlamlıdır. Demir seviyesinin aylar içinde tırmanması, arıza olmadan önce müdahale imkânı verir.
Denizcilik yakıtları alanın en hareketli alt gövdesidir. Kükürt sınırlamalarının küresel ölçekte sıkılaşması yeni karışım yakıtları ortaya çıkardı; bu yakıtlarda kararlılık, uyumluluk (iki yakıtın karıştığında çökelme yapıp yapmaması) ve katalitik ince toz içeriği kritik parametreler hâline geldi.
Numune alma bu ailede de sonucun parçasıdır. Tank dibinden alınan numune ile üst seviyeden alınan numune farklı su ve tortu içeriği gösterir; ticari teslimde numune alma noktası ve yöntemi sözleşmeyle belirlenir.
Bu alanın yöntem grupları
Fiziksel özellikler
Yoğunluk (salınımlı U-tüp ve hidrometre), kinematik viskozite, distilasyon, akma ve bulutlanma noktası, parlama noktası.
Yanma özellikleri
Setan sayısı ve setan indeksi, araştırma ve motor oktan sayısı, ısıl değer.
Kükürt ve element
UV floresans ve XRF ile kükürt; ICP ile element analizi ve katık içeriği.
Kararlılık ve korozyon
Oksidasyon kararlılığı, bakır şerit korozyonu, su ve tortu, filtre tıkanma eğilimi.
Bileşim analizi
Gaz kromatografisiyle kaynama aralığı dağılımı, hidrokarbon tipleri (FIA), benzen ve aromatik içeriği, yağ asidi metil ester içeriği.
Kullanılmış yağ
Aşınma metalleri, kirlenme (su, yakıt, kurum), oksidasyon, asit ve baz sayısı, viskozite değişimi.
Bu alanda sık karıştırılanlar
- Şartname yöntemi de bağlar; farklı bir yöntemle ölçülen sonuç şartname uygunluğu için kabul edilmeyebilir.
- Kullanılmış yağda tek bir sonuç anlamlı değildir; karar trend üzerinden verilir.
- Numune alma noktası sonucu belirler; tank dibi ile üst seviye farklı su ve tortu gösterir.
- Setan indeksi hesaplanmış bir değerdir, ölçülmüş setan sayısıyla aynı şey değildir.
- Biyodizel karışımlı yakıtlarda depolama ömrü ve mikrobiyal büyüme farklı davranır; klasik dizel parametreleri yetmez.
- Farklı kaynaklardan gelen denizcilik yakıtlarının karıştırılması çökelme yapabilir; uyumluluk ayrıca değerlendirilir.
Bu alandaki sonuçlar hangi kararı besler
- Yakıt partisinin şartnameye uygunluğu ve ticari teslim
- Kullanılmış yağ analizine dayalı kestirimci bakım kararı
- Gümrük ve vergi sınıflandırması için parametre tespiti
- Depolama, karıştırma ve nakil sonrası kalite doğrulaması
- Emisyon mevzuatı kapsamında kükürt sınırlarına uyum
İlgili Testler
Toplam Baz Sayısı (TBN) Tayini Hakkında Sık Sorulan Sorular
İki farklı laboratuvardan farklı TBN aldık, neden?
Büyük olasılıkla farklı yöntemler kullanılmıştır. ASTM D2896 ve D4739 aynı numunede farklı sonuç verir ve bu bir hata değildir. Karşılaştırma için aynı yöntemin kullanılması gerekir.
TBN düştü ama TAN yükselmedi, sorun var mı?
TBN düşüşü beklenen bir tüketimdir; asıl uyarı işareti TAN'ın yükselmeye başlamasıdır. İkisinin kesişmeye yaklaşması, yağın nötralize etme kapasitesinin tükendiğini gösterir.