Agrega Testleri — EN 12620 / EN 933 / EN 1097

Agrega Testleri Nedir?

Agrega testleri, betonun hacimce en büyük bileşeninin geometrik, fiziksel, mekanik ve kimyasal özelliklerini belirler. EN 933 serisi tane büyüklüğü dağılımı, tane şekli ve ince madde içeriğini; EN 1097 serisi ise aşınma direnci, yoğunluk, su emme ve donma-çözülme dayanıklılığını tanımlar.

Agrega Testleri Amacı

Amaç, agreganın kullanılacağı uygulama için uygun olduğunu ve EN 12620 gibi ürün standartlarının şartlarını karşıladığını göstermektir. Agregadaki bir sorun betonun tamamına yansır.

Agrega Testleri Hangi Ürünlere Uygulanır?

Beton agregaları (kum, çakıl, kırmataş)
Yol ve bitümlü karışım agregaları
Demiryolu balastı
Geri kazanılmış agregalar
Hafif agregalar

Agrega Testleri Hangi Sektörlerde Kullanılır?

YapıİnşaatMadencilikDemiryolu

Agrega Testleri İçin İlgili Standartlar

TS EN 12620 (beton agregaları)
TS EN 13043 (bitümlü karışım agregaları)
TS EN 933-1 (tane büyüklüğü dağılımı — eleme yöntemi)
TS EN 933-3/-4 (yassılık ve şekil indeksi)
TS EN 1097-2 (parçalanma direnci — Los Angeles)
TS EN 1097-6 (tane yoğunluğu ve su emme)
TS EN 1367-1 (donma-çözülme direnci)

Agrega Testleri Koşulları

Numune küçültme: Yığından alınan numune standarda göre bölünerek küçültülür
Kurutma: Deneye göre etüvde sabit tartıma kadar kurutma gerekir
Elek serisi: EN 933-2'de tanımlı elek açıklıkları kullanılır
Alkali-silika: Reaktivite değerlendirmesi ayrı ve uzun süreli bir deneydir

Agrega Testleri Cihazı

Elek serisi ve sarsma makinesi
Los Angeles aşınma makinesi
Etüv ve hassas teraziler
Donma-çözülme kabini
Numune bölücü (riffle)
Metilen mavisi deney düzeneği

Agrega Testleri İçin Numune Gereksinimleri

EN 932-1'e göre yığından temsil edici numune alınmalı
Numune standarda uygun biçimde bölünerek küçültülmeli
Agrega kaynağı, tipi ve kullanım amacı bildirilmeli
Yeterli miktar; deney listesine göre belirlenir

Agrega Testleri Süresi

Eleme ve yoğunluk deneyleri hızlıdır. Los Angeles aşınma deneyi bir iş günü içinde tamamlanır. Donma-çözülme ve alkali-silika reaktivite deneyleri ise çevrim sayısı veya izleme süresi nedeniyle belirgin şekilde uzundur.

Agrega Testleri Prosedürü

1Yığından temsil edici numune alınır ve bölünerek küçültülür.
2Numune etüvde kurutulur ve tartılır.
3Elek analizi yapılır ve tane büyüklüğü dağılımı çıkarılır.
4Tane şekli ve ince madde içeriği belirlenir.
5Los Angeles aşınma deneyi uygulanır.
6Yoğunluk, su emme ve dayanıklılık deneyleri yürütülür.

Agrega Testleri Kabul Kriterleri

TS EN 12620 ve TS EN 13043, agrega özellikleri için kategoriler tanımlar (tane büyüklüğü, yassılık, Los Angeles katsayısı vb.). Hangi kategorinin gerekli olduğunu uygulama ve ulusal düzenleme belirler. (AB) 305/2011 kapsamında deney sonucu bir geçme/kalma kararı değil, Performans Beyanında (DoP) açıklanacak performans değeridir. Hangi performans seviyesinin yeterli olduğunu ürünün kullanılacağı yapının bulunduğu ülkenin ulusal düzenlemesi ve proje şartnamesi belirler.

Sonuçların Değerlendirilmesi

Numune küçültme, agrega deneylerinde en sık atlanan ve en çok hata üreten adımdır: iri taneler yığında ayrışır ve rastgele alınan numune gerçek dağılımı temsil etmez. Alkali-silika reaktivitesi ise yıllar sonra ortaya çıkan bir hasar mekanizmasıdır ve şüphe varsa mutlaka değerlendirilmelidir.

Agrega Testleri Raporu

Agrega kaynağı, tipi ve numune alma bilgisi
Tane büyüklüğü dağılımı ve eleme eğrisi
Tane şekli ve ince madde içeriği
Los Angeles katsayısı
Yoğunluk ve su emme değerleri
Dayanıklılık deney sonuçları ve kategoriler

Akreditasyon

EUROLAB; laboratuvar deneylerinde ISO/IEC 17025, muayene ve gözetimde ISO/IEC 17020, sistem ve ürün belgelendirmesinde ISO/IEC 17021-1 ve ISO/IEC 17065 kapsamlarında, IAF ve ILAC çok taraflı tanınma anlaşmalarına taraf akreditasyon kuruluşlarından alınmış uluslararası tanınan akreditasyona sahiptir. Bu zincir, düzenlenen rapor ve belgelerin dünya genelinde kabul görmesini sağlar.

Bu testin akredite kapsamda sunulup sunulamayacağı ürününüze ve uygulanacak standarda göre değişir; akreditasyon metot bazında olduğu için kapsam teklif aşamasında yazılı olarak teyit edilir.

Kapsam ve yetkiler

İlgili Mevzuat

(AB) 305/2011 Yapı Malzemeleri Tüzüğü

Yapı Malzemeleri Testleri — Bu Deney Alanı Ne Yapar?

Aşağıdaki bölüm Agrega deneyinin ait olduğu alanı anlatır; bu deneyin kendi koşulları ve kabul ölçütleri yukarıdaki bölümlerde yer alır. Ürününüze özgü kapsam teklif aşamasında yazılı olarak netleştirilir.

Yapı malzemeleri deneyleri, bir ürünün yapının içinde üstlendiği işlevi yerine getirip getirmediğini gösterir. Beton basınç dayanımından cam ısıl geçirgenliğine, agrega elek analizinden pencere su sızdırmazlığına kadar geniş bir alan bu ailede toplanır.

Bu ailenin diğerlerinden ayrılan yönü, sonucun doğrudan bir MEVZUAT BEYANINA dönüşmesidir. Yapı Malzemeleri mevzuatı kapsamındaki ürünler için performans beyanı (DoP) zorunludur ve beyandaki her temel karakteristik bir deney sonucuna dayanır. Yangına tepki sınıfı, ısıl iletkenlik, basınç dayanımı, su geçirgenliği ve tehlikeli madde salımı bu şekilde beyan edilir. Beyan, üreticinin imzasını taşıyan hukuki bir metindir; arkasındaki deney kaydı denetimde ilk istenen belgedir.

İkinci ayırt edici yön, ürünün ÖMÜR BOYU değerlendirilmesidir. Bir elektronik cihaz beş yıl çalışır; bir yapı elemanı elli yıl yerinde durur ve bu süre boyunca donma-çözülme çevrimleri, UV, nem, kimyasal etki ve yük altında kalır. Bu yüzden alanda dayanıklılık deneyleri (donma-çözülme, karbonatlaşma, alkali-silika reaksiyonu, yaşlandırma) klasik dayanım deneyleri kadar ağırlık taşır.

Deneyler malzemenin türüne göre ayrışır ve her grup kendi standart setine sahiptir: çimento ve beton, agrega, kâgir birimleri, ahşap esaslı panel, ısı yalıtımı, cam ve cam üniteleri, seramik karo, zemin kaplaması, şap, derz dolgusu ve kaplama sistemleri. Ürünün nereye monte edileceği hangi setin uygulanacağını belirler — aynı panel duvarda ve zeminde farklı standartlarla değerlendirilir.

Fabrika üretim kontrolü (FPC) alanın sürekli bileşenidir. Yapı ürününde CE işareti tek bir deneyle alınıp bırakılmaz; üreticinin üretim tutarlılığını izlediğini, düzenli numune aldığını ve sapma hâlinde müdahale ettiğini gösteren bir sistem kurması gerekir. Ürün grubuna göre bu sistemin onaylanmış kuruluş tarafından denetlenmesi istenebilir.

Şantiye deneyleri ayrı bir gövdedir. Laboratuvarda ürün onaylanır; şantiyede o ürünün gerçekten beyan edilen sınıfta olduğu ve doğru uygulandığı kontrol edilir. Taze beton çökmesi, silindir numune alma, agrega elek analizi ve saha su sızdırmazlığı deneyleri bu kapsamdadır.

Bu alanın yöntem grupları

Beton ve çimento
Taze betonda çökme, hava içeriği ve birim ağırlık; sertleşmiş betonda basınç ve eğilme dayanımı, su geçirgenliği, donma-çözülme dayanımı. Çimentoda basınç dayanımı, priz süresi ve bileşim analizi.
Agrega
Elek analizi, tane şekli, Los Angeles aşınma dayanımı, donma-çözülme, alkali reaktivite ve yoğunluk/su emme.
Isı ve enerji performansı
Isıl iletkenlik ve ısıl direnç, cam ünitelerinde ısıl geçirgenlik (U değeri) hesabı, güneş enerjisi geçirgenliği.
Cephe ve doğrama
Pencere ve kapılarda hava geçirgenliği, su sızdırmazlığı ve rüzgâr yükü dayanımı; cephe sistemlerinde yangın performansı.
Yangın performansı
Yangına tepki sınıflandırması ve yangına dayanım deneyleri; ikisi ayrı kavramdır ve ayrı standartlarla ele alınır.
Kâgir, karo ve zemin
Basınç dayanımı, su emme, aşınma direnci, kayma direnci, leke ve kimyasal dayanım.
Emisyon ve tehlikeli madde
Ahşap esaslı panellerde formaldehit salımı, yapı ürünlerinden VOC emisyonu, agrega ve atıkta liç davranışı.

Bu alanda sık karıştırılanlar

Yangına TEPKİ ile yangına DAYANIM farklı kavramlardır: biri malzemenin yangına katkısını, diğeri elemanın yangını tutma süresini anlatır.
Performans beyanı bir sertifika değildir; üreticinin beyanıdır. Onaylanmış kuruluş katılımı ürün grubuna ve değerlendirme sistemine göre değişir.
Bir deney sonucu, ürünün deney yapılan montaj düzeninde geçerlidir. Farklı alt tabaka, farklı kalınlık ya da farklı birleşim detayı yeniden değerlendirme gerektirebilir.
Şantiye numunesi ile laboratuvar numunesi aynı şey değildir. Şantiyede alınan beton silindiri, uygulama ve kür koşullarını da içerir; ürün onayı yerine geçmez.
ASTM ve EN yapı standartları benzer büyüklükleri farklı numune ve ölçeklerle ölçer; sonuçlar birebir dönüştürülemez.

Bu alandaki sonuçlar hangi kararı besler

Performans beyanı (DoP) ve CE işaretlemesi
Fabrika üretim kontrolü sisteminin kurulması ve sürdürülmesi
Şantiyede beton, agrega ve uygulama uygunluk kontrolü
Yangın ve enerji performansı gerekliliklerinin karşılanması
Proje ve ihale şartnamesindeki teknik kalemlerin doğrulanması

İlgili Testler

Agrega Testleri Hakkında Sık Sorulan Sorular

Geri kazanılmış agrega kullanabilir miyiz?

EN 12620 geri kazanılmış agregaları da kapsar ancak ek şartlar getirir: bileşen sınıflandırması, su emme ve zararlı madde içeriği ayrıca değerlendirilir. Kullanım oranı ulusal düzenlemelerle sınırlanabilir.

Alkali-silika reaktivitesi ne zaman araştırılmalı?

Agrega kaynağı yeni ise, geçmişte sorun bildirilmişse veya proje uzun servis ömrü gerektiriyorsa. Deney uzun sürdüğü için proje takvimine erken dâhil edilmelidir.